درصورتىكه مىدانيم خود شيطان آن ملامت و مذمّت را به انسان نسبت مىدهد - كه آنها از ناحيهء تست نه از ناحيهء من - در آنچه را كه خداوند از كلام او در روز قيامت حكايت نموده است : وَ قالَ الشَّيْطانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَ ما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَ لُومُوا أَنْفُسَكُمْ ما أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَ ما أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ . ( سورهء إبراهيم ، آيه 22 ) علامه : تصرّف شيطان در انسان ، همان استقلال‌نگرى اوست در اينجا مشاهده مىكنيم كه شيطان نسبت فعل و ظلم و ملامت را به انسان داده است و از خودش سلب كرده است . و از خودش هر گونه تسلّطى را نفى نموده است مگر سلطنت بر دعوت و فراخواندن و وعدهء كاذب را ؛ همان‌طورىكه خداى تعالى گفته است : إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ . ( سورهء حجر ، آيه 42 ) در اينجا مىبينيم كه خداوند سبحانه نفى سلطنت و قدرت او را از انسان - مگر در ظرف پيروى و متابعت از او - كرده است . و نظير اين آيه كلام خداوند متعال است : قالَ قَرِينُهُ رَبَّنا ما أَطْغَيْتُهُ وَ لكِنْ كانَ فِي ضَلالٍ بَعِيدٍ . ( سورهء ق ، آيه 27 ) « و مىگويد قرين او شيطان : بار پروردگار ما ! من بر او طغيان و تعدّى ننمودم و ليكن خود او در گمراهى عميقى فرورفته بود ! » و بالجمله تصرّف شيطان در ادراكات انسان تصرّفى است طولى كه منافات با قيام آن به انسان و انتساب آن به او مانند انتساب فعل به فاعلش